RLCS, Revista Latina de Comunicación Social
Revista Latina

[ Ikerketa] tv
| Aipua egiteko modua | agenda | metadatos | pdf | Aurkezpen dinamikoa issuu | cc | Erreferentziak |
| doi10.4185/RLCS-2013-969eus | ISSN 1138-5820 | RLCS # 68
| 2013 | b

Lipdub-ak, gizarte-lorpenak erdiesteko lanabes gisara. Quebec, AEB, Katalunia eta Euskal Herrian egindako lau kasu paradigmatikoen azterketa

Txema Ramírez de la Piscina Martínez [C.V.] UPV/EHU - Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle titularra. Kazetaritza Saila. HGH Hedabideak, Gizartea eta Hezkuntza Ikerketa Taldea - txema.ramirezdelapiscina@ehu.es

Laburpena. Artikulu honek laburbiltzen ditu egileak egindako ikerketa baten emaitzak. Berton, lipdub-en fenomenoa aztertu da; zehatzago esanda, nolatan gizarte mugimenduek erabili dezaketen tresna hau gizartean eragin handiagoa lortzeko bidean. Azterketa honetan, autoreak Youtuben inpaktu handia izan duten lau adibide esanguratsu aztertu ditu: “I gotta feeling-UQAM”, Quebec-eko Komunikazioko ikasleek egindakoak (2012ko urtarrilean Internet-en bisita gehien zituen bideoa zen); “The Grand Rapids” (lipdub honek eguneko bisita kopururik handiena zuen orduan); “Lipdub Independència” (lipdub honek orduan lortu zuen parte-hartzaile gehien izatearen mundu-marka, 5.771 pertsonekin) eta, azkenik, “Lipdub Kukutza”, Euskal Herrian egindako tipo honetako bideoen artean bisita gehien zituena. Lan honek azpimarratzen du lipdub-ak gizarte mugimenduentzat lanabes garrantzitsuak izan daitezkeela, batetik masa-hedabideetan nagusi diren joerei aurre egiteko eta, bestetik, mugimenduei beraiei komunikabideek sarritan ezartzen dieten ikusezintasuna gainditu ahal izateko.

Keywords: lipdub, kultura birala, gizarte-mugimenduak, postmodernitatea, masa-hedabideak

Aurkibidea: 1. Sarrera. 2. Helburu nagusiak, metodologia, hipotesiak eta ikerketarako galderak. 3. 3. Lipbup-aren definizioa eta jatorria. 4. Kultura birala. 5. Ezaugarriak eta osagaiak. 6. Aztertutako lipdub-ak. 6.1. I Gotta Feeling (UQAM). 6.2. The Grand Rapids. 6.3. Lipdub - Independència - World Record (Official). 6.4. Lipdub Kukutza. 7. Ondorio nagusiak. 8. Bibliografia.

1. Sarrera

Ikusteko atsegina, zabaltzeko erraza eta egiteko dibertigarria. Horrelakoa da lipdub-a, 2006az geroztik internet bidez dezente zabaldu den fenomeno komunikatiboa. Lipdub edo lip dub sarean –Youtube eta Vimeo bezalako plataformen bidez– izugarrizko abiadan garatu den bideo musikal mota bat da. Sareko beste hainbat fenomenori gertatu zaien bezala, hau ere modaz pasako al da? This is the newest lelo txinpartadun eta liluragarripean bizitzera ohitu den gizartean gaude. Berrienak soilik pizten du gure arreta, astintzen ditu –hor nonbait– gure barrenak. Modaz pasatu bitartean, aztertzea merezi duen fenomenoa da. Zer da lipdub-a, nondik dator, zertarako balio du, nola egiten da? nortzuek egiten dute?

2. Helburu nagusiak, metodologia, hipotesiak eta ikerketarako galderak

Lan honen helburu nagusia lipdub on baten ezaugarriak ikertzea izan da, baita tipo honetako bideo arrakastatsu baten gakoak zeintzuk izan daitezkeen zehaztea ere. Horrezaz gain, ikerlariak aztertu nahi izan ditu zeintzuk diren fenomeno honen bitartez gizarteratzen diren balioak eta zeintzuk baldintzak dira sine quanon audientzia gorena lortzeko. Orobat, azterketa honek arakatu egin du bideo musikal hauen hartzaileen profilean.

Erabilitako metodologia egileak berak egindako fitxa batean oinarritu da. Bertan biltzen dira lipdub batek izan ditzakeen ezaugarri guztiak lau multzotan banatuta:

Datu orokorrak: Titulua, sareratu zen eguna, bisita kopurua, bisitak eguneko, iraupena, egileek bideoaren berri emateko erabilitako hizkuntza(k), jasotako balorazioak (atsegin dute eta ez dute atsegin-en arteko proportzioa), kategoria, etiketa nagusiak, iruzkin kopurua, helarazitako balio nagusiak.

Parte-hartzaileak: zenbat (zehazten bada, bestela gutxi gorabehera), profila, bideoaren egileak, bideo egiteko arrazoiak.

Kanta: Izena, egilea, musika mota eta erabilitako hizkuntza.

Beste informazio interesgarriak: Azpitituluak (cc), ekoizpenaren kalitatea, irudiaren definizioa, kredituak amaieran, making of bideoa, lipdub-aren estatistikak ikusgai.

Analisi eredu hau kontuan hartuta, ikerketa ondorengo hipotesi eta ikerketa-galderetatik abiatu zen.

1. Hipotesia.

Lipdub bezalako fenomenoaren arrakastak adierazten du gero eta zabalago direla esfera publikora jauzi egiteko gogoa duten sektoreak eta, gainera, herritar horiek ez dutela zerikusirik politika, gizartea, kultura edota kirol munduan nagusi diren eliteekin.

I.G. Zein da bideo hauetako protagonisten profila?

I.G. Noiz lortzen dute bideo hauek beren audientziaren punturik gorena?

2. Hipotesia

Lipdub-ak postmodernitateak gizarteratu dituen adierazpen artistikoen isla dira. Berton loriatzen diren balioak hedonismoa, askatasun indibidualak eta betiereko gaztetasunaren mitoak dira.

I.G. Zeintzuk dira, komunikazio adierazpen hauetan, gehien zabaltzen diren balioak?

I.G. Zein musika-mota da erabiliena?

I.G. Zeintzuk kategoria nagusitzen dira?

I.G. Zeintzuk hizkuntza erabiltzen dira gehien?

3. Hipotesia.

Gero eta gizarte-talde/erakunde gehiagok erabiltzen dituzte mota honetako erremintak kontzientzia publikoa eta gizarte-agitazioa zabaltzeko. Tipo honetako lanabesak bereziki egokiak dira ez soilik gazte jendearen arreta bereganatzeko, interesgarriak dira baita ere metodo tradizionalen eraginkortasunaz fidatzen ez diren sektoreentzat ere.

I.G. Zein da audientziaren profila?

4. Hipotesia

Interneteko audientziak saritu egiten du kalitatea tipo honetako arte adierazpenetan

I.G. Zein da irudiaren definizioa?

I.G. Zein da ekoizpen prozesuaren kalitatea (erabilitako baliabide teknikoak, aktoreen lana, argiztapena, argazkia, etab.?

I.G. Zein motatako informazio osagarria eskaintzen du bideoak (azpitituluak, kredituak amaieran)?

3. Lipbup-aren definizioa eta jatorria

Lipdub (berez ezpainen bikoizketa esan nahi du) pertsona talde batek egiten duen bideo musikala da. Pertsona horiek antzeztu egiten dute kanta edo melodia ezagun bat, beren ezpainak, mugimenduak eta keinuak abestian entzuten diren doinuekin sinkronizatuz. Normalean hartualdi edo “toma” bakarrean (sekuentzia planoa) egin ohi da. Horrek esan nahi du jarraitutasunean filmatutako sekuentzia dela, planoen arteko mozketarik gabe, travelling estiloa emanez (steadicam erabiltzen da horretarako), eta atentzioa denbora guztian pertsona batetik bestera igaroz. Lipdub burutu ahal izateko estrak behar dira (profesionalak ez diren aktore edo parte-hartzaileak); zenbat eta gehiago orduan eta irudi indartsuagoa izango da.

Gauzak ongi ateratzeko, aldez aurretik, kameraren mugimendua oso ongi zehaztu behar da. Bideo musikalaren grabazioan parte hartzen duten pertsonek playback egiten dute (ezpainen sinkronia edo lip sync). Antzezten duten kanta erreproduzigailu mugikor baten bitartez entzuten dute. Ez du axola hartualdian entzuten den audioaren kalitatea, gerora egiten den edizioan txertatuko baita kanta originala, soinu-banda modura, alegia. Azkenaldian, lipdub-ak modan jarri izanak sareari zor dio, zalantzarik gabe; izan ere, interneti esker izugarri azkar garatu den fenomeno mediatiko da. Hainbat kolektibok, elkartek, unibertsitatek eta enpresak euren asmo edo kezken berri emateko erabili dute prozedura hau. Honelako bideo musikaletan, talde lana funtsezkoa da; are garrantzitsuagoa, parte-hartzaileen artean sortzen den giro konplize eta dibertigarria. Beraz, talde-lana, sormena eta giro parte-hartzailea; horiexek, gakoak.

Lipdub-etan oso ohikoak dira gaurkotasunezko pertsonaiei egindako erreferentziak, konplizitate-keinuak edo kritikak. Spice Girls taldearen Wannabe (1996) videoclip-a kontsideratzen da lipdub-en aitzindaria (berez, ez zen lipdub gaur egun kontsideratzen den bezala). Izan ere, lipdub terminoa 2006ko abenduaren 14an sortu zen. Vimeo bideoen sare sozialaren sortzaile Jakob Lodwick-ek plazaratu zuen. Berak sortu zuen Lip Dubbing: Endless Dream izeneko bideoa. Bideoaren deskribapena honela egin zuen berak:

“Osteratxo bat ematen ari nintzen, aurikularretan kanta bat nuela. Kantatzen ari nintzela, neure burua grabatu nuen. Etxera iristean fitxategia ireki nuen iMovie-rekin. Kantaren MP3-a atxiki nion nire bideoarekin sinkronizatuz. Ba al dago izenen bat honetarako? Izenik ez bada, neuk hauxe proposatzen dut lip dubbing.”

1. Irudia.  Lip Dubbing: Endless Dream

eus1

Iturria: Vimeo. Lehendabiziko lipdub. Lip Dubbing: Endless dream. Egilea: Jakob Lodwick,
Vimeo bideoen sare sozialaren sortzailea (2006).

Interneteko hainbat fenomenorekin gertatu ohi den bezala, lipdub-en sukarraldia berehala hedatu zen. Ekimen pertsonala izatetik, jarduera kolektiboa izatera pasa zen. Enpresa mundua berehala jabetu zen metodo berritzaileak ekar zitzakeen onurez. Irudi korporatiboa lantzeko formula bezala, adibidez, oso aproposa zen: merkea, naturala eta freskoa. Jacob, De la Croix eta Hallet-en arabera (2010:13), lehen lipdub korporatiboa Connected ventures AEBetako web agentziak sortu zuen 2007an (Flagpole Sitta by Harvey Danger). Urte bete geroago, unibertsitate mundura ere zabaldu zen moda. Aitzindaria Alemaniako Hochschule Furtwangen University. Beraiek plazaratu zuten unibertsitateko lehen lipdub.

2.irudia.  Lehen unibertsitate-lipdub-a (2008)

eus2

Iturria: Youtube. Alemaniako Baden-Württemberg estatuko Hochschule Furtwagen unibertsitateak egin zuen lehen unibertsitatea lipdub-a 2008an.

Eta beraiek ere sortu zuten gero www.universitylipdub.com plataforma, tipo honetako muntaiak egiteko oso lagungarri gerta daitekeen webgunea.

Lipdub-ak oso lagungarriak dira irabazi asmorik gabeko helburuak dituzten kolektiboen asmoak ere zabaltzeko, gizarte ekimenak plazaratzeko edota era guztietako errebindikazioak hedatzeko. 2010ean World Records Academy-Mundu Errekor Akademiak ziurtatu zuen Bartzelonako Vic herrian egindako Lipdub per Indepèndencia tipo honetako bideorik jendetsuena izan zela parte-hartzaileen kopuruari dagokionez. Berton 5.771 pertsonak hartu zuten parte.

3 irudia. Lipdub-ik jendetsuena (parte-hartzaileei dagokienez)

eus3

Iturria: Youtube. Kataluniaren eta Països Catalans herrialde osoaren independentziaren alde egindako lipdub-a, 2010eko urriaren 24an grabatuta, Vic herrian. Aukeratutako abestia Obrint Pas taldearen La Flama da.

4. Kultura birala

Guilles Lipovetsky filosofo post-moderno frantziarrak aurreratu zuen legez (Lipovetsky, Hernández, & López, 2002; Lipovetsky, Vinyoli, & Pendanx, 1995), kontsumo masifikatuaren garaiak agerian utzi du sozializazio eta indibidualizazio modu guztiz berria, XVII. eta XVIII. mendeetatik zetorren ereduarekin hausten duen formula. Gizarte malgu batean bizi gara, non beharren estimulazioa, sexua, giza faktorea, naturaltasuna, begikotasuna eta umorearen idealizazioa nagusi diren. Hedonismoa maila guztietara zabaldu da. Askapen pertsonala, erlaxazioa, adierazpen askatasuna, zintzotasuna… jainko berriak bilakatu dira. Gizarteak orain eta hemen bizi nahi du. Logika indibidualista jaun eta jabe da. Gizabanakoak bere garapen pertsonala gauzatzeko duen eskubidea sakratu egin du. Balio nartzisistek dena bete dute. Indibidualismo pertsonal batetik guztizko indibidualismora igaro gara.

Testuinguru post-moderno horretan gizartea informazioa eta adierazpenarekin obsesionatzeko bidean da. Denok izan gaitezke igorle eta entzule, komunikazioaren subjektu eta objektu. Komunikazioa bera, ekintza bezala, jainkotu egin da, sarritan edukiei erreparatu gabe. Adierazi adierazteagatik. Hutsaren logika da; izan ere, Lipovetskyren hitzetan “hutsaren aroan bizi gara (Lipovetsky et al., 2002). Mezuen fluxua etengabea da. Komunikazioaren abiadura lasterrak oztopatu egiten du kontzientzia sozial iraunkorra. Ezer ez da iraunkorra, dena da iraungikorra. Teknologia berriekiko lilurak, modarekiko sedukzioak, berriarekiko erakarmenak gizarteko sektore eta klase guztiak txunditzen ditu. Hedonismoa kultura modernoaren ardatza bilakatu da.

Abagune honetan, ikus-entzunezko mezu labur eta dibertigarriek arrakasta segurua daukate “zerbait desberdina” bilatzen ari diren hiritarren artean; are gehiago gaur egun dauden baliabideak kontuan hartuta. Internet –dela Youtube, Vimeo edo sare sozialen bidez– bozgorailu perfektua da lipdub bezalako fenomenoen garapenerako. Lipdub-ek marketin biral (Del Pino, 2008) edo kultura biralaren teknikak erabiltzen dituzte: sare sozialak maneatzen dituzte produktu, zerbitzu, ideia edo mezu bat zabaltzeko. Haien oihartzuna birusen antzera zabaltzen da. Internetek ikaragarri anplifikatzen du haien hedapena. Bideoa ona baldin bada, epe laburrean ikaragarrizko audientzia lor lezake. Maiz, bideoen bisita kopuru handiak ikusleen ahoz ahoko gomendioengatik gertatzen dira. Baina, benetan zerbait berria al da? Edo Mediterraneo deskubritzen ari al gara berriro?

Lipub edota flashmob-en bideoek, gainerako konputagailu bidezko komunikazio-adierazpenek bezala –CMC ingelesez, Computer Mediated Communication–, ongi asko islatzen dute herritar anonimoek esfera publikoaz jabetzeko duten irrika eta beharra. Masa-hedabideetan ohiko elite politiko, kultural, ekonomiko eta sozialek duten neurriz gaindiko protagonismoaren aurrean, mota honetako bideoetan esku hartzen duten parte-hartzaileak espazio publikoaren birjabetze eskatzen ari dira. Esaten ari dira: aizue gu ere hemen gaude!

Ezin daiteke esan, ordea, fenomeno hori berria denik. Izan ere, badu loturarik 60ko hamarkadan AEB eta Europan (Frantzian batik bat) garatzen hasi zen performance-art joera artistikoarekin. Nolanahi ere, esan liteke neurri handi batean arte korronte horren aitzindariak Erdi Aroko trobadore eta poetak izan zirela (orduan izen hori erabili ez bazuten ere). Gerora, 60 eta 70ko hamarkadetan Andy Warhol, Yves Klein eta Joan Jonas bezalako artistek etiketatu edo izendatu zuten artea ulertzeko aspaldiko joera hura. XX. mendeko hamarkada horietan ezkerreko hainbat mugimendu politikok eta artistikok art-performance-ren teknika erabili zuten, ekintza urbano legez, euren kezkak, emozioak eta aldarrikapenak azaltzeko. Orduko abangoardiazko arte korronteen adierazpide ziren. Performance horietan, bat-batekotasunak, parte-hartze kolektiboak eta sormenak garrantzi handia zuten.

Gaurko flashmob edo smart-mob-ak (Rheingold, 2003) antzeko zerbait aldarrikatzen ari dira. Mobilizazio horietan jendea toki jakin eta zehatz batean elkartzen da, aldez aurretik elkar ezagutu gabe eta helburu garbi batekin. Bat-batekoak (hortik dator flash-a) antolatzen diren mobilizazio (mob) horiek ahalbidetzeko ez dira ohiko masa-hedabideak erabiltzen, baizik eta teknologia berriak (telefonia mugikorra edo sare sozialak). Smart-mob izena ere erabiltzen da “jende inteligentearen bilkurak” direla azpimarratzeko. Mobilizazio hauen bitartez, era guztietako mezuak eta protestak antolatu izan dira. Batzuetan eragin handia izan dute. Horren lekuko dira, adibidez, 2004ko martxoaren 13an Espainiako estatu osoan Aznaren Gobernuaren aurka PPren egoitzen aurrean antolatu ziren kontzentrazioak. Protesta haietan herritarrek salatu zuten Espainiako Gobernuak Al Qaeda-k martxoaren 11n egindako atentatuen inguruan egindako manipulazio informatiboa. Aditu guztien arabera, smart edo flash-mob haiek eragin handia izan zuten biharamunean, martxoaren 14an, Espainiako estatuan egin ziren hauteskundeetan PPk alderdiak jasan zuen porrotean.

Marketin biralean erabiltzen diren mekanismoekeragin handia dute lipdub eta flash-mob-en hedapenean. Publizitatearen munduan aspaldidanik erabili diren teknikak dira. Mattelart-ek aipatzen duen bezala “estrategia horiek historia zaharrak dira” (Mattelart, 2000). Marketin birala horren adierazle garbia da. Azken batean, euskarri berri bati egiten zaion teknika zahar baten gauzapena da (Del Pino, 2008). Efektu biralak ematen die berritasuna eta handitasuna. Alfonso Mendiz-ek gehiago ere esan du (Méndiz Noguero, 2007: 57): berritasuna ez dator euskarrien formatuen izaeratik baizik eta beraiei ematen zaien erabileratik. Modu batera izan edo esan, garbi dagoena da adierazpide hauen egileek oso helburu jakina dutela: mezuaren mamia eraldatzeko, formak ere irauli behar (Del Pinoren hitzetan: revolucionar en las formas para evolucionar en los fondos).

Marketin biralak kultura birala sortu du. Oso komunikazio-teknika da baliagarria eta hainbat testuingurutan erabilgarria; ez soilik enpresa munduan, baizik eta gizarte mugimenduen artean ere. Internet-i esker, subjektu igorlearentzat kosteak oso merkeak dira eta, gainera, pertsonatik pertsonara (one to one) komunikazioa ahalbidetzen du. Horri guztiari gehitu behar zaio sneezer efektua. Godinek termino hori erabiltzen du –sneezer– doministiku egiten duen norbaitek probokatzen duen efektua ilustratzeko (Godin, 2001, 25–31): Pertsona horiek ideia berriak berehala bereganatzen dituzte; ez hori bakarrik, aktiboki jarduten dute gero euren hedapenean, era horretan komunikazio prozesuan modu berariazkoa, aktibo eta espontaneoan parte hartuz. Sneezer-a elementu gakoa da, beraz; edozein kultura biralean ezinbestekoa den kate-begia. Godin-en ustez, pertsona horiek ideia-birus horren bihotza dira; izan ere, ideia berri horrekiko erakusten duten konplizitate eta identifikazioa giltzarria da gero ideiak berak sor lezakeen sedukzio prozesua artikulatzeko.

Era askotako sneezer-ak daude (Del Pino, 2008: 68): adituak, saltzaileak, bildumatzaileak, obsesiboak edo afizionatuak. Denak dira beharrezkoak ideia-birus-aren hedapenean. Godin-ek bi sneezer mota bereizten ditu: promiskuoak eta boteredunak. Lehenengoak beti daude prest ideia-birus berrien hedapenerako. Berez, ez dira iritzi sortzaileak, euren aburua ez da beti kontuan hartuko, baina sare sozialetan oso presente daude. Batzuetan diru-truk egiten izan dute lan. Izan ere, Amazon bezalako multinazional batek sneezer promiskuoak kontratu izan ditu beren ideiak sarean zabaltzeko. Sneezer boteretsuak, berriz, iritzi sortzaile dira eta ez dute diru-truk lan egiten. Sinesgarritasun handia dute euren zirkuluetan eta objektibotasunaren irudia bereganatzea lortu dute. Horregatik euren aburuak eragin handiagoa du gizartean.

Modu bateko edo besteko sneezer-ak izan, garbi dago horien guztien jarduna zenbat eta aktiboagoa izan, orduan eta handiagoa izango da ideia-birus horren oihartzuna ere. Lipdub-aren hedapena dinamika horren erakusle garbia da, kultura biral horren adierazle zuzena.

5. Ezaugarriak eta osagaiak

Federico Fellini maisuari esleitu zaion gogoeta da ondorengoa: Bideo on bat ardo on bat bezalakoa da. Une batez irauten du, ahoan loria-zaporea uzten dizu, eta sortu eta birsortu egiten da dastatzaile bakoitzarekin. Aipuak aldaera desberdinak ditu. Batzuek bideo ipini duten tokian, filma ipini dute. Edozein modutan, gogoeta interesgarria da inolako zalantzarik gabe.

Horren karira, aipa ditzagun orain lipdub arrakastatsu bat lortzeko ezinbesteko diren zazpi ezaugarri eta beroriek antzemateko giltzarri gerta litezkeen beste horrenbeste osagai (Bosch Dols, 2011; Johnson 2011; Del Pino, 2007). Batzuk eta besteak ez daude harreman estu eta zuzenean erlazionatuta, agian beheko taulak irudika lezakeen bezala. Bai komeni da, ordea, aipatu ezaugarrietan oinarritutako osagaiez lipdub-a diseinatzea.

4. Irudia. Lipdub arrakastatsu baten ezaugarriak eta osagaiak

eus4

Hasieratik esan behar da: Lipdub ona egiteak sekulako lana dakar. Hainbat pertsona jarri behar dira martxan, gutxieneko ezagutza teknikoak behar dira eta, batez ere, ideiak oso garbi izan behar dira. Azter ditzagun lehendabizi ezaugarriak: doakotasuna, click friendly, hartzailea saritzea, bat-batekotasuna, benetakotasuna, parte-hartzea eta dibertsioa.

Doakotasuna. Lipdub-en bitartez zabaltzen den mezuak doakoa izan behar du. Bestela hartzaileak errefusatuko du. Interneten garaian kontrakoa egitea pentsaezina da. Egun kultura hori erabat zabalduta dago eta horren kontra egitea alferrikakoa da. Posta elektroniko kontuak, Interneterako sarrera, software librea eta beste hainbat zerbitzu sarritan doakoak direnean, pentsaezina litzateke lipdub bat zabaltzeagatik zerbait ordaindu behar izatea.

Click friendly. Sistema konplexuek ez dute balio, porrotera kondenatuta daude. Gaur egun sarean dena izan behar da azkarra eta erraza. Denbora kritikoa da. Orrialde bat, audio fitxategi bat, bideo bat, post bat eta zeresanik ez lipdub bat kargatzea asko kostatzen bada, talde hori alferrikako lana hartzen ari da. Hedapen azkarra bermatzeko, mezua erraz eskuratu behar da. Ezin zaio erabiltzaileari inprimaki bat betearazi edo halako inkesta konplexu erantzunarazi. Saguarekin zenbat eta click gutxiago behar orduan eta mezuaren zabalpenerako hainbat hobe.

Hartzailea saritu. Krisia, mezu ezkorrak eta albiste txarrak nagusi diren garaietan, hartzaileak biziki eskertzen ditu atsegina sortarazten dioten sentsazioak, ongi sentiarazten duten uneak, irria marrazten dioten momentuak, masa-hedabideetan nekez entzun/irakurri/ikusiko dituen gogoetak ahalbidetzea… Interneteko erabiltzaileak hizpiderako baliagarriak eta erraz transmititzeko gai diren mezuak behar ditu. Erabiltzaileak, hartzailea izateaz gain, igorle izatea ere asko estimatzen duelako, komunikazio prozesuan parte aktiboa izatea ere beharrezkoa duelako. Egungo panorama mediatikoan publizitatearen paradigma jaun eta jabe a. Badirudi mezu guztiak bultzaka (pushing) sartzen direla gure etxeetan, gure ordenagailu, tablet edo sakelako telefonoetan. Hartzailea saritzean, berriz, lipdub-a kontsumitzen duen erabiltzaileari, mezu horretatik tira egiteko (pull) gomita ematen ari zaio (Del Pino, 2007: 74).

Bat-batekotasuna. Irudi hori eman behar du lipdub batek. Bat-batean norbaitek halako ateraldia izan balu bezala. Edo norbaiti bideo-kamera hartu eta supituki irudiak grabatzeagatik eman balio bezala. Edo norbaitek lagun koadrila hartu eta kanta ezagun baten playback-a egiteko konbentzitu balitu bezala. Ez da egia. Izan ere, lehen aipatu bezala lipdub on baten atzean sekulako lana dago, baina freskotasun irudi hori eman behar da. Gogoan izan lehen Jakob Lodwick-en lehen lipdub-a Flagpole sitta kantaren playback-a izan zela.

Benetakotasuna. Bideoan parte hartzen ari diren pertsonek, antzezten ari diren egoerek, burutzen ari diren jarduerek eta zabaltzen ari mezuek egiaren antza osoa izan behar dute, benetakoak direla irudikatu behar dute. Horregatik, ezinbestekoa da parte-hartzaileek oso garbi edukitzea zein den helburu nagusia eta zertarako egiten ari diren “erokeria” hori. Labur esanda, proiektuan sinetsi egin behar dute. Bestela, denbora, energia eta baliabide dezente alferrik galduko dituzte. Eta gaur egun, inor ez dago denbora galtzeko prest.

Parte-hartzea. Gaur egun, lipdub-etako batez besteko parte-hartzaile kopurua 200 pertsonen inguruan kokatzen da. Jende asko da hori. Halako egitasmo batek konplize ugari behar ditu. Kopurua ez da bakarrik garrantzitsua. Jendearen aldartea eta jarrera ere oso garrantzitsuak dira. Proiektua gauzatzen ari den bitartean, parte-hartzaileen arteko harmonia eta sentsazio onak izatea guztiz funtsezkoa da.

Dibertsioa. Lipdub-ean parte hartzen ari direnak ongi pasatzen ari dira, gozatzen ari dira. Eta hori islatu behar da, modu naturalean, gain-antzezpena egin gabe. Parte-hartzaileak ongi pasatzen ari badira, errazagoa da bideoaren hartzaileek ere euren gozamenarekin bat egitea. Zirkulua osatu egiten da.
Aipatu ezaugarriak ez dira aski lipdub erakargarri eta arrakastatsua sortzeko. Ezaugarri horietan oinarritutako ondorengo osagai hauek ere kontuan hartzea da ezinbesteko baldintza. Hauexek, alegia: Mezu zehatza, indartsua eta irudimenezkoa, talde ekintzaile gogotsua, kanta ezagun egokia, zuzendaritza aproposa, gutxieneko baliabide teknikoak, neurriko iraupena, eta hedapen sare zabala.

Mezu zehatza, indartsua eta irudimenezkoa. Lipdub egiten hasi aurretik, funtsezkoa da jakitea zertarako egin nahi dugun, zein den zabaldu nahi dugun mezua, zeintzuk helburuak, zein xede-taldea eta noraino iritsi nahi dugun. Mezuak argia izan behar du; ez konplexua. Ez du aparteko interpretaziorik eskatu behar. Arestian aipatu bezala, bizi garen gizarteak eskatzen du “gauzak orain eta hemen”. Mezuak indartsua ere izan behar du, garbia. Lausoa, zeharkakoa edo interpretatzeko zaila bada, nekez lortuko du arrakasta. Irudimena, sormena, umorea, intriga, ironia eta konplizitatea ere ongi etorriak dira. Horrezaz gain, mezua hunkigarria bada, bihotza ukitzen badu, askoz hobe, askoz errazago lortuko du bere helburua. Publizitatean erabiltzen diren legeak dira, azken batean. Taldeak ideia on-ona izan dezake, baina formatuan asmatzen ez badu guztiz alferrikako lana izango da. Mezuarekin asmatzeko ezinbestekoa da talde sortzailearen idiosinkrasia eta ezaugarriak ongi ezagutzea. Mota askotako lipdub-ak daude: unibertsitate girokoak, korporatiboak, politikoak, dibertsioa soilik bilatzen dutenak… Bakoitzak du bere egiteko propioa, berariazko estrategia, baina den denek behar dute mezu zehatz eta garbia izatea helburu.

Talde ekintzaile gogotsua. Tipo honetako bideoak ez dira inprobisatzen. Ordenagailuan ikustean inprobisazio irudia ematen badute ere, errealitatea oso bestelakoa da. Horregatik, guztiz ezinbestekoa da hasierako ekintzaile-taldea gogotsua izatea, lan egiteko prest, ideiak konpartitzeko gai den kolektiboa, talde-lanean eta proiektuan sinesten duen gutxieneko pertsona-kopurua. Lipdub on bat egiteak asteetako edo hilabeteetako lana esan nahi du: hainbat bilera, kontaktu, neke eta nahigabe. Borondatezko lana izaten da normalean, ez dago dirurik. Musu truk egin, behar izaten da lan, ideia baten alde, proiektu baten alde. Hasierako ekintzaile talde hori, hasierako gune hori gogotsua eta dinamikoa bada sneezer aktibo bihurtuko dira eta gai izango dira gunearen erditik at dauden talde gero eta gehiago kutsatzeko. Ez dugu ahaztu behar parte-hartze handia oso beharrezkoa dela tipo honetako ekimenetan. Horregatik, hasierako talde ekintzaileak gai izan behar du bere indarra, uhin hedakorren bitartez, publiko zabaletara iristeko.

Kanta ezagun egokia. Kantaren hautaketa oso garrantzitsua da. Kanta bideoaren eroale, gidari eta ardatza izango da. Lipdub-ari zigilu propioa emango dio; pieza erabakigarria da, beraz. Xede-taldearen profilak markatuko du hautaketa; seduzitu nahi den publikoa nolakoa, kanta halakoa. Hautatutako kanta zenbat eta ezagunagoa izan, jendearen inplikazioa lortzeko ere hainbat errazago izango da. Lippub-etako kantak oso popularrak izaten dira normalean, ikuslea parte-hartzera gonbidatzeko modukoak, mugimendu dezentekoak. Pop, eta rock estilokoak dira erabilienak baina ez bakarrak. Kantak gutxieneko ezaugarri batzuk behar ditu: ezaguna, erritmo handikoa, melodia egokiduna eta leloa erraz asko gogoratzekoa duena. Osagai horiekin errazagoa izango da helburua lortzea.

Zuzendaritza aproposa. Era askotako lipdub-ak daude. Badira horretara dedikatzen diren enpresa profesionalak ere. Normalean, lan boluntarioa izaten da nagusi. Baliabideak ez dira soberan izaten. Hala eta guztiz ere, lipdub-a egin nahi duen kolektiboak garbi izan behar du zuzendaritza aproposa aukeratu behar dela, ikus-entzunezko komunikazioaren oinarriak  ezagutzen dituen norbait hartu behar dela gidari; honelako kontuetan gutxieneko esperientzia izan duen pertsona bat edo talde bat, alegia. Arte, irudia, zinemagintza, argazkigintza… menperatu edo, gutxienez, ezagutzen duen norbait behar da. Zuzendaritza-taldeak zeregin ugari gidatu edota koordinatu beharko ditu, aurre-produkzio, produkzio eta post-produkzio atalei dagozkion guztiak, hain zuzen. Zeregin bakoitzak arduradun bat edo batzuk izango ditu. Denak ezin ditu zuzendariak egin, jakina. Kronograma (timeline) egingarri bat egitea oso lagungarria da.

Gutxieneko baliabide teknikoak. Lipdub-a era egokian burutu ahal izateko gutxieneko baliabide eta ezagutza tekniko batzuk ezinbestekoak dira; adibidez, steadicam bat, musika-aparailu eramangarri bat eta bideoa editatzeko programa. Azken biak oso merkeak edo doan lor daitezke. Lehenengoa, berriz, garestiagoa da. Steadicam merkaturatu zen lehen kamera-egonkortzailearen izen komertziala da, izatez. Oso egokia da horrelako bideo bat filmatzeko. Kamera berezi honi esker, mugimenduan egindako irudiak filma daitezke egonkortasuna galdu gabe. Euskarriak daraman suspentsio sistemari esker, operadorea eremu irregularretatik mugi daiteke irudian nabaritu gabe. Tresnak duen sistema elektronikoak ahalbidetzen du egonkortasun hori. Grabazioa egiten den bitartean, bideoa zuzentzen ari den taldeak musika-aparailu eramangarria garraiatu behar du berarekin batera steadicam-aren ondoan, esperientzian parte hartzen ari direnek musika eta ezpainen arteko sinkronia ahalik eta ongien egin dezaten. Teorian, sekuentzia planoan (hartualdi edo “toma” bakarrean) egindako grabazioa denez (sarritan ez da baldintza hori betetzen), komeni izaten da lipdub-a gutxienez birritan grabatzea. Izan ere, interpretazioan egindako edozein errakuntzak sekuentzia bertan behera utz lezake. Grabazioa amaitu eta gero, bideoa editatu behar da. Hainbat programa daude hori egin ahal izateko; horietako asko software librekoak dira gainera. Programa horrek soinu nahasketa ahalbidetu behar du. Era horretan, grabazioan hartutako soinua kanta originalarekin ordeztea da. Baliabide tekniko horiekin posiblea dugu kalitatezko lipdub-a egitea.

Neurriko iraupena. Fellinik esan bezala, bideoak istant bat iraun behar du, ahoan loria-zaporea uzteko behar duen denbora, alegia. Nola neurtu une hori? Sarean arrakasta gehien duten lipdub-ek hiru eta hamar minutu arteko iraupena dute; normalean. Salbuespenak ere badira, noski, 10 minutu baino gehiago irauten dutenak, baina bideo horietan arreta mantentzea askoz zailagoa da. Ihes egitea oso erraza da.

Hedapen sare zabala. Lipdub-aren lana ez da amaitzen edizioarekin edo Youtube edo Vimeo bezalako sareetara igotzearekin. Sareratu bezain laster lipdub-aren promoziorako, web 2.0 eta e.marketinaren tresnak erabiliz, komunikazio plana eratu behar da, helburu jakin batekin: Interneten ikusgarri egitea. Horrek hainbat lan dakar. Hauek, besteak beste: lipdub-a egin duen erakundearen webgunean bideo eskegi eta ongi nabarmendu, sareko bilatzaileetan ongi kokatzeko estrategia diseinatu, sare sozialetan ere bideoa nabarmentzeko teknikak erabili, masa-hedabide zein gaiagatik interesatuta egon litezkeen bestelako komunikabide espezializatuei ere bideoaren berri emanez (egindako lanaren inguruan prentsa-oharra igorriz) eta interesatuta egon litezkeen hartzaile potentzialei emailak igorriz.

Aipatu formula honek ez du arrakasta osoa bermatzen. Agian, arrakastaren definizioa eta berorren neurgailua ere zehaztu beharko genituzke lehenengo. Arrakasta jartzen duen tokian, “gizarte-eragina” jarri liteke lasai asko.

6. Aztertutako lipdub-ak

Ezaugarriak eta osagaiak ezagututa, azter ditzagun orain, arrazoi desberdinak direla medio, Interneten oihartzun zabala lortu duten lau lipdub. Hautaketa egiteko erabili ditugun irizpideak hiru izan dira nagusiki: sarean izandako inpaktua (bisitak Youtuben), bideoan parte-hartzaile kopurua eta tokikotasuna (Euskal Herrian 2012ra arte egin den lipdub-ik arrakastatsuena). Soilik lipdub bezala ageri diren bideoak aztertu ditugu. Ez dira kontuan hartu flashmob edo music video etiketapean sarean dauden milioika bideoak, berorien azterketa atal honen helburuetatik at geratzen delako.

Bisita kopuruari dagokionez bi datu ematen ditugu: bisita kopuru osoa eta bisitak eguneko. Azterketa 2012ko urtarrilaren 3an egin genuen. Irizpide horiek kontuan izanda lau lipdub hauek aztertu ditugu:

1. Taula. Aztertutako lipdub-ak

eus5

Iturria: Egilea

6.1. I gotta Feeling (UQAM)

Analisia sistematizatzeko fitxa eredu bera erabili dugu lau kasutan. Bideo batzuetan informazio gehiago lortu dugu ekoizleek estatistikak agerian utzi dituztelako. Horri esker jakin izan dugu zein den hartzailearen profila eta munduko zein herrialdetan ikusi den gehien.

Ondoren agertzen diren fitxa ereduan lau atal agertzen dira: datu orokorrak, parte-hartzaileak, kanta eta beste informazio interesgarriak. Has gaitezen 2012an Youtube sarean bisita gehien jasota zeukan Igotta feeling (UQAM) izenburua daraman lipdubarekin.

2. Taula. I Gotta feeling

eus6

Iturria: Youtube. Egileak moldatua.

Bideoa 2009ko irailaren 10ean egin zen. Quebec-eko UQAM Unibertsitateak Montrealen duen Komunikazio Fakultateko 172 gaztek egin zuten, ikasle berrien “Egokitze Astea” baliatuz. Grabazio egunean Luc-Olivier Cloutier eta Marie-Ève Hébert errealizadoreek bi ordu eta laurden behar izan zuten beren lana egiteko. Prestaketa lanek zenbat iraun zuten ez dakigu. 2012ko hasieran, Youtube-n ia hamar milioi bisita zituen lipdub honen gakoak hauek izan daitezke: erritmo biziko kanta aski ezaguna hautatzea, parte-hartzaileen inplikazioa eta, batik bat, bideo osoan nagusitzen zen giro gazte, informal eta festazalea. Erabili dituen baliabideak ez dira apartekoak izan, parte-hartzaileen ezpainen sinkronizazioa ere ez da bereziki ona, baina bai da nabarmena beren festarako gogoa. Unibertsitateko beste lipdub-etan gertatzen ez den bezala, hemen irakasleen presentziarik ez dago. Baldin badago ere ez da nabarmentzen. Protagonista guztiak gazteak dira, neskak batez ere. Bideoa egitean izugarri ondo pasatu zutela nabaria da eta sentsazio hori nagusitzen da bideo osoan.

5. Irudia. I Gotta Feeling

eus7

Iturria: Youtube. Quebec-eko ikasleek egindako bideoaren une bat.

Aukeratu duten kantak gauzak asko erraztu zituen. The Black Eyed Peas talde estatubatuarrak nagusiki hip hop-rap, R&B, Pop eta musika elektronikoa jotzen ditu. Los Angelesen sortu zen 1995ean. Sei aldiz irabazi ditu Grammy sariak. I Gotta Feeling kantaren bideo musikal ofizialak bi urtean 107 miloi bisita zituen Youtuben (2012ko urtarrilean). Quebec-eko ikasleek beren bideoa sareratu zutenean, I gotta feeling kantaren bideo ofiziala ez zegoen oraindik Youtuben, 2009ko abenduaren 22an eskegi baitzen. Alde horretatik, UQAMko ikasleak aitzindariak izan zirela esan daiteke. Bideo ofiziala ez da lipdub bat, bideo musikala baizik. Oso baliabide onekin egina dago eta magnetismo eta ikonografia sentsual nabarmena nagusitzen da piezak irauten duen 4 minutu eta 52 segundoetan. Hori izan daiteke arrakastaren gakoetako bat, zalantzarik gabe.

Lipdub-era bueltatuz, UQAMeko ikasleen lipdub-ak 19.495 iruzkin zituen 2012ko urtarrilaren 5ean. Frantsesez eta ingelesez daude eginak. Gehienak aldekoak ziren, baina ez guztiak. Hizkuntzak iruzkinaren profila ere ematen zuen askotan; izan ere, jatorrizko kanta ingelesez badago ere, lipdub-aren amaieran, parte-hartzaileek kantaren leloa (that tonight’s gonna be a good night) errepikatzen dute baina frantsesez (que cette soir sera une bonne soirée). Detaile hori ez da izan, hor nonbait, Kanadako populazio anglosaxoniarren gustuko eta horrexek bide eman die zenbait iruzkin xenofobo edota sexistari. Horren lekuko ondorengo hauek: French Canadian? Even worse; Ugh, French Canadians; There are some hot women at this University. Too bad they're french. Aipatu iruzkinek agerian uzten dute Quebec-eko nortasuna jasanezina egiten zaiela Kanadako hainbat anglosaxoniarrari. Beste hainbat iruzkinetan, kritikatzen da bideoko protagonistek egiten duten alkohol kontsumoaren ustezko apologia.

Lipdub-ak izugarrizko oihartzuna izan zuen bai sare sozial guztietan, baita bertoko Kanadako hedabide guztietan ere (anglofono nahiz frankofonoetan). Horren lekuko dira urte bete geroago bideoaren inguruan egindako erreportajeak. The Black Eyed Peas taldeko izarrek ere goraipatu zuten UQAMeko ikasleek egindako lana.

6. Irudia. I Gotta Feeling hedabideetan

eus8

Iturria: Youtube. CNN kateak ere lipdub-ak izandako arrakastaren berri eman zuen.

6.2. The Grand Rapids

Lipdub honek mugarri bat ezarri zuen. 2012ko hasieran eguneko bisita gehien zituen lipdub-a zen (ia 20.000). Baliabide eta parte-hartze kopuruari dagokionez apartekoa izan zen. 2011ko maiatzaren 22ean filmatu zuten eta lau egun geroago Youtuben eskegi zuten. Beraiek “New World Record” kategoria eman bazioten ere –beren esanetan 5.000 pertsonak hartu zuten parte– egiazki bideo honek ez du marka hori. Izan ere, World Records Academyk orduan marka hori Kataluniako Lipdub Independència bideoari eman zion, berton 5.771 pertsonak hartu baitzuten parte. Edonola ere, alde guztietatik oso ikusgarria eta kalitate handiko produktua da. Honatx bere datu aipagarrienak:

3 Taula. The Grand Rapids

eus9

Iturria: Youtube eta egilea.

Grand Rapids AEBetako Michigan estatuko hiri bat da. 200.000 inguru biztanle ditu. Kent konderriko zentro administratiboa da. Newsweek astekariak Grand Rapids dying city (Grand Rapids hilzorian dagoen hiria) izeneko erreportajea argitaratu zuen bere webgunean. Berton, hiriaren gainbehera ilustratzen zuten zenbait datu argitaratzen ziren, gehien bat erroldatik ateratakoak. Idazlanak kritika ugari sortarazi zituen eta hiriko hainbat gizarte-eragile mobilizatu ziren horren kontra. Haserre horren ondorioa izan zen lipdub-a. Erreportajeak sortarazi zuen zalapartaz jabetuta, Newsweek berak ere azalpenak eman behar izan zituen. Esan zuen, berez, ez zela astekariko kazetariek egindako lana, baizik eta mainstreet.com webguneko profesionalek egindakoa. Hala ere, Newsweek-ek bere egin zuen lan hura aipatu enpresa horrekin zuten akordioa zela medio. Edozein kasutan, onartzen zuen argitaratutako lanak ez zuela benetan islatzen hiriko giroa; are gehiago, aldizkariak publikoki aitortu zuen hiritarrek egindako lipdub bera ere oso ona zela.

Lipdub hau egiteko hiri osoa mobilizatu zen, alkatearengandik hasita hiriko suhiltzaileenganaino. Hiriaren erdia gelditu egin zen. Hainbat desfile, erakustaldi eta kirol, nahiz kultur kolektiboren konplizitatea agertzen da bideoan zehar. Ekimenaren helburua zen Grand Rapids hiria energia eta pozaren sinonimo direla azaltzea. Lau faktore giltzarri dira lan honetan: parte-hartzaileen inplikazioa, bideoaren zuzendaritza artistikoa eta ekoizpena, kantaren hautaketa eta babesleen laguntza.

7. irudia. The Grand Rapids lipdub

eus10

Iturria. Youtube. Michingan-go Grand Rapids-eko hiritarrak American Pie kanta interpretatzen.

Parte-hartzaileen motibazioa. Erabakigarria izan zen ekimenaren iturburu bezala. Grand Rapids-eko populazioa minduta zegoen erreportajearekin. Horrexek ernegatu eta piztu zituen. Gainera, erantzun egokia ematen asmatu egin zutela esan daiteke; izan ere, erreakzioa “kontrara” antolatu ordez, guztiz pro-aktiboa izan zen, energia positiboaz zamatuta. Energia negatiboaz gaindi dagoen gizarte honetan, hartzaileek bereziki eskertzen dituzte bestelako konnotazioez datozen mezuak. Lipdub honi esker, orain badakigu Michigango estatuan Detroit eta Michigango lakuaz gain, badela Grand Rapids izeneko hiri sortzaile eta aktiboa. Zalantzarik gabe, lipdub honek hiri hori mapan kokatzen lagundu zuen.

Zuzendaritza artistikoa eta ekoizpena. Bideo honen zuzendaria, ekoizlea eta editorea Rob Bliss, Scott Erickson eta SEF video izan ziren hurrenez hurren. Beraien esperientzia eta zuzendaritza funtsezkoa izan zen bideoak izan duen arrakasta esplikatzeko. Oso produktu profesionala eta kalitatea handikoa da. Horrexek eman dio ekimenari bultzada eta oihartzuna bai sare sozialetan bai Interneteko bestelako guneetan ere. Bideoaren amaieran ageri diren kredituak ikustea besterik ez dago jabetzeko egindako produktuaren kalitateaz.

Kantaren hautaketa. Songs of the Century elkartearen arabera, American Pie kanta XX. mendeko bosgarren kantarik ezagunena da. Izugarrizko onarpena izan zuen bere garaian eta badu oraindik ere. Don McLean kantautoreak idatzi zuen 1971n. Berton musikaren heriotzaz mintzo da. Kantariak rock and roll-aren historia egiteko baliatu zuen eta horregatik izan zen hain estimatua. Lipdub-eko protagonistak ere hiriaren ustezko heriotza (Newsweek-en erreportajea) baliatu zuten beren aldeko jarrera lortzeko. Aditu guztiak bat datoz esatean kanta honek AEBetako ondare musikal eta kulturalari egin dion ekarpena handia izan dela.

Babesleen laguntza. Newsweek-eko erreportajeak sortutako zalapartaren erakusle bideoak duen babesleen zerrenda da. Ekimen honek 40.000 dolarreko aurrekontua izan zuen (31.492 euro). Funts horiek hainbat babesleri esker lortu ziren. Bideoaren kredituetan agertzen dira denak. Maila desberdinetakoak daude: platino, urre, zilar eta brontzekoak. Tamaina honetako ekoizpenak ahalbidetu zuen hainbat baliabide materialaren erabilera. Horren adibidea da helikopterotik hartutako amaierako irudiak, adibidez.

Faktore horiek guztiek azaltzen dute lipdub honek lortutako arrakasta. Beste datu bat: jasotako balorazio guztien artean, bideoa “atsegin ez dutenak” soilik %1,92 dira. Atal honetan aztertutako lipdub guztien artean kopururik baxuena da.

Amaitzeko esan, AEBetako hedabide nagusiek –NBC, ABC telebista kateak, besteak beste, hainbat egunkarik eta irratik ere–, lipdub honen berri luze eta zabal eman zuten. Kasu guztietan Rob Bliss zuzendariaren lana azpimarratzen zen.

6.3. Lipdub - Independència - World Record (Official)

Herrialde katalanen independentziaren alde egindako lipdub-a, 2010eko urriaren 24an grabatu zen, Vic hirian. Bideo honek lipdub jendetsuenaren marka dauka, World Records Academyaren arabera behintzat (5.771 pertsonak hartu zuten parte). Hala ere, esan behar da, Guinness liburuak ez duela marka hori ofizialki onartu. Marka ofizialen kontua alde batera utzita, garbi dagoena da oso ekimen jendetsu eta koloretsua gertatu zela eta oihartzun oso handia izan duela sarean.

Ekimen honen sustatzaileak era askotakoak izan ziren. Guztira 30etik gora kolektibo desberdin (talde independentistak, enpresak, kirol erakundeak, kultur taldeak edota instituzioak –Vic-eko Udala, kasu–). Bideoak helburu nagusia zuen: mundu guztiari zabaltzea herrialde katalanek nazio bat osatzen zutela, idiosinkrasia, kultura eta hizkuntza propioa duen herria. Grabazioa konplexua izan zen. Vic-eko Alde zaharreko kaleak estuak baitira eta jende askok hartu behar zuten parte. Alderdi teknikoan ere, hainbat boluntariok lagundu zuten ekimenaren grabazioan. Antolatzaileak lehenengo ekinaldiarekin ez ziren konformatu eta bigarren grabazio bat ere egin zuten.

4. Taula. Lipdub-Independència

eus11

Iturria: Youtube. Egileak moldatua.

Lipdub honek izan duen arrakastaren gakoak ondorengo hauek izan daitezke: parte-hartzaile guztien gogobetetasuna, nortasun nazionala sustatzeko bideratutako koreografia festazalea, kantak ezarritako erritmo bizkorra, bideoaren hedapenerako egindako ahalegin eleaniztuna eta produktuaren kalitatea.

Gogobetetasuna. Grabazioan parte hartu zuten 5.771 pertsonek gogo biziz egin zuten beren lana, lehen momentutik bete-betean sartu ziren euren paperean eta hori igartzen da bideo osoan.

Nortasuna. Kataluniar kulturan oso presente diren hainbat elementu ageri dira bideoan¸ gegants, gegantons, castellers, sardanistes, capgrossos, bastoners… sinbologia independentistaz lagunduta. Festa giroak lagundu egiten du emozio eta sentimenduen agerpen naturala. Hainbat iruzkinetan azpimarratzen den bezala, “ileak lazteko moduko bideoa da”. Amaieran Vic-eko plaza nagusian, parte-hartzaile guztiek Kataluniako ereserki nazionala kantatzen dute Els Segadors), independentziaren aldarria egiten duten aldi berean.

8. irudia. Lipdub independència (1)
eus12

Iturria: Youtube. Nortasunaren adierazpenak etengabeak dira.

Kanta. Ekimenaren helburu eta kantaren arteko uztarketa perfektua da. Obrint Pas-eko La flama-k erritmo bizia ezartzen dio grabazio osoari. Horrexek berak laguntzen du bideoaren jarraipena. Horrexek eta lipdub-ak duen neurriko iraupena (06: 36). Obrint Pas katalunierazko musika talde bat da, Valentziakoa. Nahiz eta rock, ska, hardcore eta reggaea egin, musika-tresna tradizionalak ere erabiltzen dituzte; dultzaina, adibidez. Taldeak berak lagundu zuen ekimenaren ekoizpenean.

9. irudia. Lipdub independència (2)

eus13

Iturria: Youtube. Erritmoa eta bizitasuna nagusi dira bideo osoan zehar.

Hedapen eleaniztasuna. Bideoaren sustatzaileek hedapen eleanitza egin zuten. Bideoaren berri emateko bederatzi hizkuntza erabili zituzten: katalana, gaztelania, ingelesa, frantsesa, alemanera, italiera, euskara, galiziera eta asturiera (bablea). Azpitituluak, berriz, zortzitan agertzen dira: euskaraz, frantsesez, galizieraz, gaztelaniaz, ingelesez, italieraz, katalanaz eta koreeraz. Bai, koreeraz ere.

10. irudia. Lipdub independència (3)

eus14

Iturria: Youtube. Azpitituluak zortzi hizkuntzetan, artean koreera.

Kalitate profesionala. Bideo osoan nabarmendu daiteke oso errealizazio txukuna, zaindua. Parte-hartzaileek ere ezpainen sinkronizazioa nahiko ona erakusten dute bideo osoan. Irudiaren kalitatea 1080p HDkoa da.

Bideoaren egileek estatistikak ikusgai jarri zituzten. Horri esker hainbat datu publiko ziren, orduan behintzat. Horrela, ikus daiteke, adibidez, nola ikustaldien progresioa nahiko homogeneoa izan zela, sareratu zenetik goranzko joera etengabean. Bitxia zen oso hartzaileen profila: gehien bat gizonezkoak dira eta ez oso gazteak (35-64 urte bitartekoak). Bideoaren zama politikoak, itxuraz, gehiago seduzitzen ditu gizonezkoak emakumezkoak baino.

Beste datu garrantzitsua da iruzkin kopurua (65.139). Berorietan aldekotasun eta kontrakotasun oso nabarmen agertzen dira. Esanguratsua da bideoa atsegin ez dutenen kopuru altua (%12,90). Bideoak duen profil nazionalistak hainbat espainiar sutsu sutan jarri zituela bista da

Bideo honek aldarri politiko eta kultural garbia egiten du. Ez dator inolaz ere bat sarean nagusi diren bestelako lipdub-ekin, non soslai hedonista post-modernoa nagusi den.

6.4. Lipdub Kukutza

Lipdub honetan Bilboko Errekalde auzoko Kukutza III izeneko gaztetxean egiten ziren jardueren berri ematen da. Auzoko gazte taldeek 1998an okupatu zuten lokala, Euskal Herriko beste hainbat auzo eta herritan gertatu den bezala. Abandonatuta zegoen lantokia zen, lau pisukoa eta 6.000 metro koadrokoa. Ordutik aurrera gazte taldeek kudeatu zuten lokala autogestioaren bitartez, harik eta 2011ko irailaren 21ean eraikina, epaileen aginduz, eta indar poliziala erabiliz, eraitsia izan zen arte.

Lokala kultura alternatiboaren erreferente bilakatu zen urte horietan. Ohiko kontzertu-aretoaz gain, era guztietako tailerrak eta ikastaroak antolatzen ziren. Ekimen horien bitartez hainbat jarduera bultzatzen ziren: malabarismoa, txotxongiloak, euskal dantzak, sebillanak, gorputz adierazpena, haur, gazte zein helduei zuzendutako jarduerak, rokodromoa, liburutegia, mekanikari buruzko ikastaroak, medizina-landareak lantzeko saioak, elektrizitateari buruzko ikastaroak, produktuen trukea ahalbidetzen zuen denda bat, jantoki begetarianoa (non amaieran erabiltzaile bakoitzak bere platerak garbitu behar zituen), antzokia, eta abar. Kukutxa III gaztetxetik milaka pertsona pasa ziren urte horietan (haurrak, gazteak zein helduak). Nazioarteko jaialdiak ere antolatu ziren; zirkuari buruzkoa bat eta malabarismoari buruzkoa bestea. Horrezaz aparte, hainbat poesia errezitaldi, antzerki emanaldi eta bestelako kultur ekitaldi antolatu ziren. Gaztetxeko kudeatzaileek zituzten konpromisoen artean bat zen bereziki gogoangarria: eraikinean berton antolatutako ekitaldietatik lortutako etekin ekonomikoa Gaztetxearen beraren hobetze edo mantentzeko lanetarako erabili behar zen.

Lipdub-aren ekimena Gaztetxetik bertatik sortu zen. Eraikinaren jabe zen enpresak jarritako erreklamazioei jarraiki, kaleratze eta eraispenaren mehatxua gero eta nabarmenagoa zenez, gazteek lipdub egitea pentsatu zuten. Alde batetik, bertan egiten ziren jarduera guztiak sarean zabaltzeko eta, bestetik 2011ko uztailaren 16rako deituta zuten nazioarteko protestaldia sustatzeko. Horren ondorioa izan zen 2011ko uztailaren 2an eskegi zuten lipdub-a, Euskal Herrian ordura arte ikusiena (ia 200.000 2012ko hasieran).

5. Taula. Lipdub Kukutza.

eus15

Iturria: Youtube eta egilea.

Ikustaldien progresioan ikusten denez, lehendabiziko bi hilabete eta erdian bisita-kopurua ona zen, baina irailaren 21ean izandako gertaerek –eraikinaren hustuketa traumatikoa eta ondorengo eraispen telebistatuak– sekulako garrantzia izan zuten. Horren ondorioz, hurrengo bi hilabetetan bisita-kopurua laukoiztu egin zen. Eraispenaren ondorengo 72 ordutan jazotako gertaera horiek balio erantsia eman zioten lipdub-ari berari zama emozional handia gehituz. Izan ere, eraispenaren ondoren bideoa ikusita mezua garbia zen: “agintariek hau dena suntsitu dute”.

11. Irudia. Lipdub Kukutza (1)

eus16

Iturria: Youtube. Bideoan zehar Kukutza IIIn egiten ziren hainbat jardueraren berri ematen da.

Bideoak hiru atal oso desberdin ditu: lehenak minutu eta erdi inguru irauten du, musikarik gabe. Musika bakarra ingurune-hotsa da. Berton Kukutzara, baliabide desberdinak erabiliz, hurbiltzen ari den jende-andana ikusten da: txirringetan, skateboardean, gurpil-aulkian… Gaztetxera sartu baino lehen, zenbait hankaluzek, zirkuko pertsonaiak eta orekarik harrera egiten diote kamerari. 01:33etik aurrera, kamera eraikin barrura sartzen da eta horrekin batera musika hasten da. Auzokoa eta gazteen artean moda-modakoa den Zea Mays taldearen Kukutza III izeneko kanta da lipdub-aren ardatz eta gidari. Entzuten diren ahotsak ez dira soilik aipatu taldeko kantari Aiora Renteriarenak.

erarekin batera ere Naroa (Amaiur taldekoa), Fenómenos de la Naturaleza rap taldea, Berri Txarrak eta Ken Zazpiko kideen ahotsak ere entzuten dira. Lipdub-ak 7 minutu eta 21 segundo bete dituenean, kamera eraikineko atikora iristen da. Bertatik beheko plaza ageri da. Bertan, ehun bat gazte alaiki mugitu egiten dira batukadaren perkusioaren erritmopean. Aldi berean, bideoaren ikusleari ohartarazten zaio eraikina eraisteko arriskua dagoela eta horregatik beharrezkoa dela uztailaren 16ko manifestaziora joatea. Era horretan 10:15eko iraupena osatzen da.

Bideoaren arrakasta azaltzeko ondorengo gakoak giltzarri dira: irailaren 21eko gertaerak, kanta eta taldearen hautua, parte-hartzaileen gogobetetasuna.

Eraispenaren osteko gertaerak. Oihartzun mediatiko handia izan zuten. Milaka pertsona mobilizatu ziren Errekalde eta Bilbo osoan. Ertzaintzak hainbat atxilotu eta zauritu eragin zituen. Gertaerek maila lokalaren muga gainditu eta albistegi guztietako ardatz nagusia bilakatu zen egun horietan. Orduantxe disparatu zen lipdub-en bisita kopurua.

Zea Mays-en kanta. Eraitsi aurretik kanta aproposa bazen lipdub-erako, areago eraikina hustu eta hondatu eta gero. Kantaren beraren leloak –taupada bakoitzaz koloreztatuz zuri beltza; taupada bakoitzaz irribarre bat; eta berton nagusitzen den filosofiak– deiak bultzatuz erabakiak, ideiak batuz eraikia, ideiak nahastuz zabaldua– dezente laguntzen dute mezuaren irismena.

Gogobetetasuna. Parte-hartzaileen aldetik nabarmena da konplizitate giroa lehen momentutik. Sinesten dute egiten ari direna eta harmonia hori zabalduz doa bideoak aurrera egiten duen neurrian. Hustuketaren gertutasunak egoeraren gorritasuna utzi zuen agerian. Premia hori nabari egiten da.

Bideoak ere baditu zenbait aspektu kritikagarriak: azpitituluen falta, iraupena eta kredituen falta, adibidez. Vic-eko lipdub-ak zortzi hizkuntzetan zegoen azpititulatua. Berorren arrakastetako bat horretan oinarritu zen. Kasu honetan ez dago azpititulurik, ezta making of-eko bideorik. Horrezaz aparte, lipdub-a luze samarra da, kosta egiten da hasieratik bukaeraraino jarraitzea, salto egin gabe. Bideoa lan kolektiboaren ondorioa bada ere, edozein lan intelektualetan, amaieran kredituak agertzea bidezkoa da; edo izan horrela izan beharko litzateke behintzat. Amaitzeko, aipagarria da zenbait parte-hartzaileren ezpainen sinkronia ez dagoela oso ongi lortuta.

Edozein kasutan, merezimendu handia duen lana da. Kukutza III izan zenaren gordailu eta testigu aparta da.

Agintekeriaren aurkako sinboloa ere bihurtu da.

12. irudia Lipdub Kukutza (2)

eus17

Iturria: Youtube. Bideoaren beste une bat

7. Ondorio nagusiak

1. Sortu zenetik sei urte igaro ondoren, lipdubmania oraindik ere gorabidean jarraitzen duen fenomenoa da. CMC edo Konputagailu Bidezko Komunikazioaren baita kokatu diren beste hainbat adierazpenarekin gertatu ohi den modura, kasu honetan ere, arrakastaren gakoa arrazoi berean datza: hainbat hiritar anonimok esfera publikoan egoteko duten nahia eta beharrean, alegia. Berez, fenomeno hau ez da zerbait berria, baizik eta 60 eta 70eko hamarkadetan zabaldu ziren zenbait joeraren eguneratzea (art-performance-na, esaterako). Kasu honetan, berritasuna ez dator erabilitako euskarrien izaeratik, baizik eta beraiei emandako erabileraren bidetik. Erabilera da berriena. Kultura biralak babesa eman dio fenomenoari. Sneezer efektuari esker, adierazpen honen oihartzuna ikaragarri hedatu da gizartean.

2. Aztertutako lau lipdub horiek gizarte malgu bat erakusten dute, ingurune bat non bat etortzen diren giza faktorea, bat-batekotasuna, umorea, laguntasuna, sentimenduen adierazpen librea, giro festazale/beroa eta gizartearen aintzatespenaren beharra. Hedonismoa denean presente dago. Gizakiak sakratu egin du garapen pertsonalerako eskubidea. Balio nartzisistak bere burua topatu nahi duen gizartearen ispilu perfektuak dira. Guilles Lipovetsky-k aipatu duen bezala indibidualismo pertsonal batetik guztizko indibidualismoaren eredura igaro gara.

3. Nahiz eta indibidualismoaren ardatza nagusi izan, aztertutako lipdub-ekerakutsi dute gero eta handiagoa dela esfera publikoan gune berriak sortzeko hainbat sektorek sentitzen duten beharra. Horretarako, gizarte-komunikazioan agertu diren erreminta berriak erabiltzen dira, non subjektuak herritar arruntak diren. Berton ageri diren protagonistek ez dute zerikusirik kirol nahiz politika, kultura, gizarte edo ekonomia munduan nagusi diren ohiko eliteekin. Egun, gizarte-mugimenduen espektro zabalak erabiltzen du lanabes hau, dela beren aldarrikapenak zabaltzeko, dela sarritan masa-hedabideek ezartzen dieten ikusezintasuna gainditzeko.

4. Lipdub-ak erreminta bereziki egokiak dira gazte jendearen arreta erakartzeko. Izan ere, beraiek dira protagonista nagusiak tipo honetako bideo gehienetan. Gainera, teknologia berrien erabiltzaile asko ez dira fio hedabide tradizionalek jendartea konbentzitzeko maneiatzen dituzten metodoez. Horrezaz gain, kontuan hartu behar da, sektore horien artean, gizarte-agitazioaren txinpartak betidanik piztu duela erakarmen berezia. Sarritan, sustatzaileek injustutzat jo dituzten edota errealitatetik kanpo dauden gertaerak agertzen dira lipdub askoren jatorrian. Egoera horiek txinpartaren efektua dute: gai dira negatiboki ezaugarrituta datozen jazoerak klabe positiboetan bihurtzeko. Energia positibo eragile dira. Fenomeno hori oso nabarmena da hemen aztertu diren azken hiru lipdub-etan, adibidez.

5. Aztertutako lau ereduek garbi uzten dute Interneteko audientziak aintzat hartzen duela adierazpen artistiko hauen kalitatea. Arrakasta lortzeko zenbait elementu ezinbestekoak dira: Neurriko iraupena, lelo gogoraerraza duen eta erritmo handikoa den kanta aski ezaguna, irudiaren definizio egokia, gutxieneko baliabide teknikoak, ekoizpenaren kalitatea, parte-hartzaileen lan txukuna, argiztapena, argazkia eta elementu informatibo osagarrien presentzia hala nola azpitituluak ele desberdinetan, kredituak, estatistikak eta making of bideoa.

6. Etorkizunari begira, esan liteke fenomeno honek gorabidean jarraituko duela, gutxienez hurrengo urteetan. Lipdub-ak gai baldin badira teknologia, euskarri eta hedabide berriak etengabe planteatzen ari diren erronkei eusteko, bideo mota honen biziraupena bermatuta dago. Etorkizuneko lipdub-ak laburragoak, ikusgarriagoak, jendetsuagoak eta teknikoki hobeto hornituagoak izango dira. Gizarte-mugimenduek aliatu garrantzitsua dute lanabes honetan, euren eragina gizartean hedatzeko beharrezko tresna, alegia. Hau guztia egun gertatzen ari da, testuinguru batean non, Ignacio Ramonetek dioen bezala masa-hedabideetatik hedabideen masara doan trantsizioa inoiz baino agerikoagoa den.

8. Bibliografia

Bosch-Dols, B. (2011). Desarrollo de un proyecto de marketing viral a través de un lipdub. Universidad Politécnica de Valencia: Gandia. Ikusgai interneten: http://riunet.upv.es/handle/10251/12302

Castells, M. (2004). The power of identity (Vol. 2). Oxford:Wiley-Blackwel.

Del-Pino, C. (2007). Nueva era en la comunicación comercial audiovisual: el marketing viral. Pensar la Publicidad. Revista Internacional de Investigaciones Publicitarias, 1(2), 63–76.

Godin, S. (2001). Unleashing the Ideavirus. New York: Hyperion.

Jacob, B., De-la-Croix A., Hellet, N. (2010): Acheiving your lipdub 10 steps. Know all  the tips to create a sucessfull Lipdub. Louvain-La-Neuve:Vivanor group.

Lipovetsky, G., Hernández, F., & López, C. (2002). El imperio de lo efímero: la moda y su destino en las sociedades modernas. Bartzelona: Anagrama.

Lipovetsky, G., Vinyoli, J., & Pendanx, M. (1995). La era del vacío: Ensayos sobre el individualismo contemporáneo. Bartzelona: Anagrama.

Mattelart, A. (2000). La publicidad (Vol. 45). Bartzelona: Paidós Ibérica Ediciones.

Méndiz-Noguero, A. (2007). Nuevas formas publicitarias: patrocinio, "product placement", publicidad en Internet. Malaga: Universidad de Málaga.

Ramonet, I. (2011). La explosión del periodismo. De los medios de masa a la masa de medios. Madril: Clave intelectual.

Rheingold, H. (2003). Smart mobs: The next social revolution. Basic books. Ikusgai interneten: http://www.amazon.com/Smart-Mobs-Next-Social-Revolution/dp/0738208612

Webgune interesgarrienak

http://www.lipdub.eu/
http://universitylipdub.com/
http://www.lipdub.eu/lipdub-book/
http://www.lipdubhub.com/
http://lipdub.euskalherrian.info/
http://mundolipdub.blogspot.com/
http://www.esviral.com/
http://riunet.upv.es/handle/10251/12302

______________________________________

LANA BIBLIOGRAFIAN NOLA AIPATU ARTIKULU HAU BIBLIOGRAFIA / ERREFERENTZIETAN:

T. Ramírez-de-la-Piscina-Martínez (2013): “Lipdub-ak, gizarte-lorpenak erdiesteko lanabes gisara. Quebec, AEB, Katalunia eta Euskal Herrian egindako lau kasu paradigmatikoen azterketa”, in Revista Latina de Comunicación Social, 68. La Laguna (Tenerife): Universidad de La Laguna, orrialdeak 055-tik 084-ra errekuperatuta 20___ko
http://www.revistalatinacs.org/ 068/paper/969_UPV/03_Ramirezeus.html
DOI: 10.4185/RLCS-2013-969eus

Artikulu hau 2012ko uztailaren 21an jaso zen. Aurre-errebisiora azaroaren 25an. Ebaluatzaileei azaroaren 29an pasa zitzaien. Onartuta izan zen abenduaren 19an. Galerada telematikoak egilearen esku jarri ziren abenduaren 27an. Egilearen azken oniritzia abenduaren 3ean. Argitaratuta 2013ko urtarrilaren 8ean.

Oharra: DOIerreferentzia bibliografikoaren parte da eta berarekin batera joan behar da artikulua aipatzen den guztietan.

____________________________________________________________